Het bbp: van wondermiddel tot waardeloos cijfer

Het bruto binnenlands product is de afgelopen decennia uitgegroeid tot dé maatstaf voor economisch succes. Politici juichen wanneer het bbp groeit, analisten slaan alarm bij krimp. Toch wordt deze dominante indicator steeds vaker ter discussie gesteld. Want wat meet het bbp eigenlijk? En belangrijker nog: wat meet het niet?

Oorspronkelijk ontwikkeld als noodinstrument tijdens de Tweede Wereldoorlog om te monitoren of de oorlogsindustrie op volle toeren draaide, is het bbp verworden van middel tot doel. De vraag is niet langer hoe economie bijdraagt aan een goed leven, maar hoe we de economische groei kunnen maximaliseren. Steeds meer economen en denkers wijzen op de perverse effecten van deze fixatie.

De misleiding van groei op papier

De kern van de kritiek is helder: het bbp registreert alle economische activiteit, maar maakt geen onderscheid tussen activiteiten die werkelijk waarde toevoegen en activiteiten die juist schade aanrichten. Een verkeersongeluk vergroot het bbp door medische zorg en reparaties. Burn-outs leiden tot meer therapeutische diensten. Milieuvervuiling die vervolgens moet worden opgeruimd, telt dubbel mee.

Wat het bbp níet registreert is minstens zo veelzeggend: onbetaald zorgwerk, gezondheid, vrijetijdsbesteding, schone lucht, gemeenschapszin. Alles wat van waarde is maar niet in geld kan worden uitgedrukt, valt buiten het blikveld van deze economische maatstaf.

Waarde versus prijs

Het fundamentele probleem zit in de verwarring tussen waarde en prijs. Het bbp meet wat er wordt betaald, niet wat daadwerkelijk van waarde is voor de samenleving. Deze verwarring heeft verstrekkende gevolgen voor beleid en bedrijfsvoering.

Alternatieven voor bbp-fixatie

Gelukkig groeit het besef dat er meer is dan het bbp. Nieuw-Zeeland introduceert een wellbeing budget, waarin geluk en welzijn centraal staan. De OECD ontwikkelde de Better Life Index, die breder kijkt dan louter economische productie. En economen als Kate Raworth presenteren met de donuteconomie een raamwerk waarin sociale en ecologische grenzen leidend zijn.

Deze alternatieven delen een fundamenteel inzicht: economie zou een middel moeten zijn om bij te dragen aan een goed leven, niet een doel op zich.

Verspild bbp en welvaartsziekten

Onderzoek toont aan dat meer dan de helft van de ziektes te voorkomen is door een andere inrichting van onze economie. Burn-outs, stress en welvaartsziekten groeien – en daarmee paradoxaal genoeg ook het bbp, want behandeling kost geld. Wetenschappers spreken inmiddels van verspild bbp: productie die niet bijdraagt aan kwaliteit van leven, maar er juist van aftrekt.

Van groei naar genoeg

De transitie naar een economie die niet draait om oneindige groei maar om 'genoeg' vraagt moed. Het vraagt dat we afscheid nemen van het idee dat meer altijd beter is. Onderzoek van Jason Hickel en Dylan Sullivan toont aan dat met slechts dertig procent van de huidige wereldwijde productie 8,5 miljard mensen een goed leven zouden kunnen leiden.

De hamvraag is dus niet hoe we het bbp verder kunnen opkrikken, maar hoe we een economie vormgeven die voorziet in wat mensen nodig hebben voor een betekenisvol bestaan. Dat vraagt om andere meetlatten dan louter productiecijfers.

Naar een betekeniseconomie

De kritiek op het bbp mondt uit in een zoektocht naar betekenis. Wat is een economie waard die groeit op papier maar mensen uitput? Die cijfers laat stijgen maar gemeenschappen uitholt? Die welvaart creëert voor aandeelhouders maar werkenden verarmt?

De boeken en denkers rond dit thema laten zien dat alternatieven mogelijk zijn. Van donuteconomie tot betekeniseconomie, van wellbeing budgets tot nieuwe vormen van waardemeting – overal ontstaan initiatieven die het bbp van zijn voetstuk halen.

Het bbp blijft een nuttig instrument om economische productie te meten. Maar als enige kompas voor beleid schiet het jammerlijk tekort. De uitdaging is om te erkennen dat een bloeiende samenleving meer vraagt dan een groeiend cijfer. En dat economie uiteindelijk draait om de vraag: hoe kunnen we als gemeenschap voorzien in wat nodig is voor een goed leven?