Defensief gedrag: de verborgen rem op samenwerking

Wanneer iemand kritiek krijgt of zich aangevallen voelt, is de neiging groot om in de verdediging te schieten. Dit defensieve gedrag is een automatische reactie die diep geworteld zit in ons overlevingsmechanisme. In organisaties heeft deze reflex echter een verwoestende uitwerking: het blokkeert open communicatie, ondermijnt de kwaliteit van besluitvorming en staat vernieuwing in de weg.

Defensief gedrag uit zich op vele manieren. Denk aan het ontkennen van fouten, het wegwuiven van signalen, het aanvallen van de boodschapper of juist het vermijden van lastige gesprekken. Achter al deze reacties schuilt dezelfde drijfveer: het beschermen van het eigen zelfbeeld tegen dreiging. Wat begint als zelfbescherming, escaleert echter vaak tot destructieve patronen waarin niemand zich meer durft uit te spreken.

Waarom defensiviteit zo wijdverspreid is

Defensief gedrag is geen teken van zwakte, maar een diep menselijke reactie. Ons brein is primair gericht op overleven en ziet kritiek of tegenspraak al snel als bedreiging. In een werkomgeving waarin veel op het spel staat – carrière, status, erkenning – ligt de drempel voor defensieve reacties bijzonder laag. Wie zich bedreigd voelt, schakelt over op de strijd-of-vluchtmodus waarin reflectie en openheid nauwelijks nog mogelijk zijn.

Defensiviteit herkennen bij jezelf en anderen

Wie defensief gedrag wil doorbreken, moet het eerst kunnen herkennen. Dat is lastiger dan het lijkt, omdat defensiviteit zich vaak vermomt. Iemand die steeds uitgebreider uitlegt waarom iets misging, is wellicht defensief. Een leidinggevende die kritische signalen afdoet als 'gezeur', laat defensief gedrag zien. Een teamlid dat bij feedback direct de aandacht verlegt naar de fouten van anderen, zoekt bescherming.

Bij jezelf is defensiviteit nog moeilijker te herkennen. Vaak voelt het alsof je simpelweg de feiten uiteenzet of je standpunt verdedigt. Pas als je leert stil te staan bij je automatische reacties – die versnelde hartslag, die neiging om meteen te verklaren – kun je defensief gedrag bij de bron aanpakken.

De rol van defensiviteit in teams

In teams heeft defensief gedrag een versterkend effect. Wanneer één persoon in de verdediging schiet, roept dat bij anderen vaak een vergelijkbare reactie op. Zo ontstaat een spiraal waarin het steeds moeilijker wordt om open te communiceren. Vergaderingen waarin niemand durft te zeggen wat hij werkelijk denkt, zijn hiervan het resultaat. Iedereen knikt instemmend, maar in de wandelgangen regent het kritiek.

Dit patroon ondermijnt niet alleen het vertrouwen, maar ook de kwaliteit van besluitvorming. Wanneer tegengeluiden worden onderdrukt en alternatieve perspectieven niet worden gehoord, nemen teams suboptimale besluiten. De angst om defensieve reacties uit te lokken, zorgt ervoor dat cruciale informatie niet op tafel komt.

Defensief gedrag doorbreken

Het doorbreken van defensief gedrag vraagt om een meervoudige aanpak. Op individueel niveau begint het met zelfkennis: waar word je defensief? Welke situaties of personen roepen bij jou een verdedigende reactie op? Door deze patronen bewust te maken, kun je beginnen met het kiezen van andere reacties. In plaats van meteen te verdedigen, kun je leren stilstaan bij wat de ander zegt en vragen stellen om te begrijpen.

Op teamniveau is psychologische veiligheid de sleutel. Leidinggevenden spelen hierin een cruciale rol door voorbeeldgedrag te vertonen. Wie als leider laat zien dat fouten maken mag, dat vragen stellen wordt gewaardeerd en dat tegenspraak welkom is, creëert een cultuur waarin defensiviteit afneemt. Dit vraagt om kwetsbaarheid en de bereidheid om je eigen defensieve reacties te erkennen en te bespreken.

Van defensiviteit naar openheid

Wie The Next Conversation leest, ontdekt hoe om te gaan met defensiviteit tijdens gesprekken. Het boek laat zien dat verbinding maken begint bij het herkennen van defensieve patronen – bij jezelf én bij de ander. Door anders te reageren op defensiviteit kun je escalatie voorkomen en ruimte creëren voor werkelijke dialoog.

Ook Onder commissarissen van Marilieke Engbers wijst op het belang van niet-defensieve communicatie in de boardroom. Wanneer bestuurders durven toegeven dat ze iets niet weten of twijfelen aan een voorgenomen koers, ontstaat ruimte voor betere besluitvorming. Het vraagt moed om je aannames ter discussie te stellen, maar juist die moed onderscheidt excellente bestuurders van middelmatige.

De winst van niet-defensief gedrag

Organisaties die erin slagen defensief gedrag terug te dringen, oogsten daar rijkelijk de vruchten van. Teams functioneren beter, innovatie neemt toe en medewerkers ervaren meer werkplezier. Wie zich veilig voelt om vragen te stellen en fouten te bespreken, leert sneller en draagt effectiever bij aan organisatiedoelen.

Dit vraagt wel om blijvende aandacht. Defensief gedrag is zo diep geworteld dat het telkens weer de kop opsteekt, vooral in situaties van stress of onzekerheid. Organisaties die hierin excelleren, zijn niet organisaties zonder defensiviteit, maar organisaties die hebben geleerd defensieve patronen snel te herkennen en bespreekbaar te maken. Het verschil zit hem in de snelheid waarmee je van defensiviteit naar openheid weet te bewegen.

De weg naar minder defensief gedrag begint met één stap: erkennen dat je het doet. Vanaf dat punt kun je kiezen voor een andere reactie, voor openheid in plaats van verdediging, voor nieuwsgierigheid in plaats van weerstand. Die keuze, keer op keer gemaakt, verandert niet alleen jouw gedrag maar ook de cultuur van je team en organisatie.