Elon Musk: visionair genie of roekeloze controlfreak?

Weinig ondernemers polariseren zo sterk als Elon Musk. Voor de één is hij de moderne uitvinder die elektrisch rijden mogelijk maakte en de commerciële ruimtevaart nieuw leven inblies. Voor de ander een onvoorspelbare techmiljardair wiens impulsieve beslissingen miljarden vernietigden. Wat hem drijft, blijft fascinerend: de drang om de mensheid van de ondergang te redden door haar multi-planetair te maken, het energieverbruik duurzaam te organiseren en kunstmatige intelligentie in goede banen te leiden.

Van zijn jeugd in Zuid-Afrika tot zijn rol als topman van Tesla, SpaceX en eigenaar van X (voorheen Twitter): Musk laat niemand onverschillig. Zijn leven en werk zijn uitgebreid gedocumenteerd, zowel bewonderend als kritisch. Wie de man achter de mythe wil begrijpen, moet verder kijken dan de krantenkoppen en duiken in de rijke collectie biografieën en analyses die de afgelopen jaren verschenen.

De wortels van een ondernemer

Musks jeugd in Zuid-Afrika was allesbehalve zorgeloos. Een tirannieke vader, pestkopjes op school die hem regelmatig in elkaar sloegen, en een gevoel van niet begrepen worden: deze ervaringen vormden de basis voor zijn latere obsessie met controle en zijn weerzin tegen autoriteit. Biografen zijn het erover eens dat deze periode cruciaal was voor zijn ontwikkeling tot de gedreven, soms meedogenloze ondernemer die hij nu is.

De jonge Musk vluchtte in boeken en technologie. Hij leerde zichzelf programmeren en ontwikkelde al op jonge leeftijd een computerspel dat hij verkocht. Die honger naar kennis zou kenmerkend blijven: Musk duikt tot op de dag van vandaag diep in technische details, of het nu gaat om raketmotoren of batterijcellen.

Van PayPal tot de ruimte

Musks eerste grote succes kwam met de verkoop van zijn aandelen in PayPal in 2002, wat hem 165 miljoen dollar opleverde. Waar anderen met zo'n bedrag comfortabel zouden gaan leven, zag Musk het als startkapitaal voor zijn echte missie. Hij investeerde vrijwel alles in twee gedurfde ondernemingen: SpaceX voor ruimtevaart en Tesla voor elektrische auto's. Beide sectoren werden gedomineerd door gevestigde spelers die Musks plannen als fantasieën afdeden.

Het raketbedrijf SpaceX stond meerdere keren op instorten. Na drie mislukte lanceringen in 2008 had Musk geld noch vertrouwen meer. Een vierde mislukking zou het einde betekenen. De raket slaagde, en NASA besloot kort daarna miljarden in SpaceX te investeren. Bij Tesla was het verhaal niet anders: het bedrijf balanceerde jarenlang op de rand van faillissement, totdat de Model S het tij keerde.

Tesla: revolutie op vier wielen

Wat veel mensen niet weten: Musk is niet de oprichter van Tesla, maar kwam er acht maanden na de oprichting bij als investeerder. Via een juridische procedure dwong hij later af dat hij zich mede-oprichter mocht noemen. Deze machtsspel illustreert hoe Musk omgaat met controle en erkenning.

Tesla maakte elektrisch rijden sexy. Waar andere fabrikanten dachten aan lelijke stadsautootjes met beperkte actieradius, ontwierp Tesla sportwagens die er fantastisch uitzagen én beter presteerden dan verbrandingsmotoren. De Model S ging van 0 naar 100 in minder dan vier seconden – volledig elektrisch. Concurrenten lopen nog altijd jaren achter op deze technologie.

Leiderschapsstijl: genie of tiran?

Musks managementstijl roept extreme reacties op. Hij eist van zijn werknemers dezelfde tomeloze inzet als hij zelf toont, vaak dag en nacht doorwerkend in zijn fabrieken. Hij slaapt op een stretcher naast de productielijn, betrekt zich tot in details bij het ontwerp en heeft geen geduld met excuses of bureaucratie. Volgens hem is kameraadschap gevaarlijk omdat het mensen minder kritisch maakt.

Voormalige medewerkers spreken van een 'post-Musk-stress-stoornis': na zijn vernietigende kritiek doorlopen ze fasen van verbijstering, boosheid en angst, voordat ze – soms – tot nieuwe creativiteit komen. Zijn gebrek aan empathie, mogelijk versterkt door zijn Asperger-diagnose, maakt hem tot een moeilijke baas. Toch blijven toptalenten voor hem werken, aangetrokken door de missie en de kans om aan iets groots te bouwen.

De Twitter-debacle: overmoed en controleverlies

In 2022 kocht Musk Twitter voor 44 miljard dollar – een beslissing die hij kort daarna zou betreuren. Wat begon als een poging om een platform voor vrije meningsuiting te creëren, ontaardde in een chaotische reorganisatie waarbij driekwart van het personeel werd ontslagen. Musks impulsieve management en controversiële uitspraken joegen adverteerders weg. Het tot X omgedoopte platform is volgens beleggingshuis Fidelity nog geen tien miljard waard.

De overname onthult een minder rationele kant van Musk. Waar hij bij Tesla en SpaceX methodisch werkte aan technische problemen, bleek Twitter vooral een emotioneel speeltje. Hij wilde het gesprek domineren, zijn visie op vrije meningsuiting opleggen en – niet onbelangrijk – vriend en rivaal Mark Zuckerberg overtroeven. Het platform slokt inmiddels zoveel tijd op dat zijn andere bedrijven eronder lijden.

De missie: redding van de mensheid

Alle activiteiten van Musk passen in een overkoepelende visie: de mensheid beschermen tegen existentiële bedreigingen. Daarom moet ze multi-planetair worden (SpaceX), duurzame energie omarmen (Tesla, SolarCity) en bewustzijn waarborgen tegen gevaarlijke kunstmatige intelligentie (Neuralink). Of je het eens bent met zijn methoden of niet, de consistentie van deze missie is opmerkelijk.

Deze brede aanpak gaat tegen conventionele managementwijsheid in. Waar Michael Porter betoogde dat bedrijven moeten kiezen tussen kostenleiderschap en differentiatie, combineert Musk beide. Waar experts aanraden te focussen op één kernactiviteit, springt Musk van auto's naar raketten naar hersenimplantaten. Toch hangt alles samen in zijn denken: duurzame energie voor de aarde, uitwijkmogelijkheid naar Mars, en bescherming van menselijk bewustzijn.

Controverses en kritiek

Hoe succesvol Musk ook is, zijn gedrag roept steeds meer kritiek op. Zijn tweets hebben meerdere keren geleid tot juridische procedures en boetes van beurstoezichthouder SEC. Zijn werkomgeving wordt door sommigen als giftig omschreven, met extreme werkdruk en weinig ruimte voor psychologische veiligheid. Bij Twitter ontsloeg hij mensen midden in een videogesprek door hun scherm op zwart te zetten.

Ook zijn politieke koers baart zorgen. Waar Musk lange tijd als progressieve onderzoeker gold, is hij de laatste jaren opgeschoven naar rechts. Zijn steun aan Donald Trump en zijn uitspraken over immigratie, diversiteit en klimaat wekken verbazing bij mensen die hem zien als voorvechter van duurzaamheid. Deze contradictie maakt zijn positie des te complexer.

Wat kunnen we van Musk leren?

Zelfs critici erkennen dat Musk buitengewone dingen heeft bereikt. Zijn vermogen om fundamentele vragen te stellen, conventionele wijsheden te negeren en krankzinnig ambitieuze doelen na te jagen is uitzonderlijk. Zijn first principles thinking – terugkeren naar fundamentele waarheden – levert verrassende doorbraken op waar anderen vasthouden aan gevestigde methoden.

Tegelijk blijft de vraag of zijn werkwijze navolgenswaard is. Zijn gebrek aan empathie, zijn toxische werkomgeving en zijn impulsieve beslissingen veroorzaken enorme schade. In Nederland zou zijn leiderschapsstijl gelabeld worden als grensoverschrijdend gedrag. Wat werkt in de Amerikaanse techindustrie, met eindeloos kapitaal en een cultuur van lange werkdagen, vertaalt zich niet automatisch naar andere contexten.

De toekomst: Mars of mislukking?

Musk beloofde in 2019 dat Tesla binnen een jaar een miljoen zelfrijdende robotaxi's zou produceren – een voorspelling die er precies een miljoen naastzat. Zijn timing klopt zelden, maar zijn richting wel. SpaceX heeft herbruikbare raketten commercieel levensvatbaar gemaakt, Tesla heeft de auto-industrie gedwongen elektrisch te gaan, en zijn satellietnetwerk Starlink biedt internet op plekken waar dat voorheen onmogelijk was.

De vraag is niet of Musk impact heeft, maar hoe we zijn erfenis moeten waarderen. Is hij de visionair die de mensheid naar Mars brengt en het klimaat redt? Of de roekeloos egotripper die miljarden verbrandt aan persoonlijke projecten? Waarschijnlijk is hij beide – een complexe figuur wiens briljantie en destructiviteit onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Wat zeker is: onverschillig laat hij niemand.