Empirisch juridisch onderzoek

Recht bestaat niet alleen op papier. Het leeft in rechtszalen, kantoren, gemeentehuizen en in de hoofden van mensen die ermee te maken krijgen. Empirisch juridisch onderzoek – ook wel aangeduid als Empirical Legal Studies (ELS) – neemt die werkelijkheid serieus. In plaats van uitsluitend wetten en uitspraken te analyseren, verzamelt de empirisch jurist data: via enquêtes, observaties, interviews en experimenten. Daarmee wordt zichtbaar hoe het recht daadwerkelijk functioneert, wat mensen ervan begrijpen, en of rechterlijke veronderstellingen overeenkomen met de sociale werkelijkheid.

In Nederland staat dit vakgebied inmiddels stevig in de steigers. Universitaire onderzoeksprogramma's, proefschriften en interdisciplinaire samenwerking tussen juristen en sociale wetenschappers zorgen voor een groeiend aanbod aan kennis en methoden. Op deze pagina vindt u de belangrijkste boeken en achtergronden.

Een brede inleiding op het vakgebied

Wie wil begrijpen wat empirisch juridisch onderzoek inhoudt, doet er goed aan te beginnen met een werk dat de verschillende benaderingen overzichtelijk bij elkaar brengt. Recht in het echt biedt precies dat: een toegankelijke introductie op de methoden en perspectieven van ELS, geschreven door een groep onderzoekers die de diversiteit van het vakgebied vertegenwoordigt.

ELS in Nederland: stand van zaken

Het vakgebied heeft in Nederland een duidelijke groei doorgemaakt, mede dankzij gerichte financiering via het Law Sector Plan. Nienke Doornbos en Paulien de Winter zijn onder de onderzoekers die vanuit de rechtssociologie en het bestuursrecht bijdragen aan deze ontwikkeling. Een overzicht van wat dat programma heeft opgeleverd, biedt het volgende boek.

Een encyclopedisch referentiewerk

Voor wie empirisch juridisch onderzoek systematisch wil bestuderen, is er inmiddels een Nederlandstalige encyclopedie. Dit werk brengt begrippen, methoden en onderzoekslijnen samen en is daarmee een standaardwerk voor iedereen die actief is in het veld.

Methoden in de praktijk: surveys en opvattingen

Een veelgebruikte methode binnen empirisch juridisch onderzoek is het surveyonderzoek. Hiermee kan worden nagegaan of rechterlijke interpretaties van 'maatschappelijke opvattingen' overeenkomen met wat mensen daadwerkelijk denken. Ivo Giesen heeft op dit terrein meerdere onderzoeken uitgevoerd, zowel naar juridische assumpties als naar de opvattingen van burgers over aansprakelijkheid en schadevergoeding.

Observatie en dossieranalyse: de rechtszaal als onderzoekslocatie

Een andere pijler van empirisch juridisch onderzoek is de directe observatie van rechtspraktijken. Door rechtbankzittingen bij te wonen, dossiers te bestuderen en rechters te interviewen, wordt zichtbaar hoe juridische procedures in de werkelijkheid verlopen – en in hoeverre die afwijken van het normatieve beeld.

Experimenten en het privaatrecht

Naast surveys en observaties worden binnen ELS ook experimentele methoden ingezet. Door proefpersonen in gecontroleerde omstandigheden te confronteren met juridische situaties, kunnen veronderstellingen over menselijk gedrag worden getoetst. Dit is met name relevant voor het privaatrecht, waar aannames over hoe mensen reageren op aansprakelijkheidsregels of schadevergoedingen een grote rol spelen.

Methoden leren en onderzoek opzetten

Wie zelf empirisch juridisch onderzoek wil doen, heeft handvatten nodig op het gebied van onderzoeksopzet, dataverzameling en analyse. Het volgende boek richt zich expliciet op het aanleren van onderzoeksvaardigheden voor juristen, met aandacht voor zowel kwalitatieve als kwantitatieve methoden.

Conclusie

Empirisch juridisch onderzoek heeft zich in Nederland ontwikkeld van een nichebenadering tot een volwaardig onderdeel van de rechtswetenschap. De boeken op deze pagina laten zien hoe breed het vakgebied inmiddels is: van encyclopedische overzichtswerken tot scherpe proefschriften, van surveyonderzoek tot rechtbankobservaties en laboratoriumexperimenten.

Wat al deze werken verbindt, is de overtuiging dat goed juridisch onderzoek niet stopt bij de tekstanalyse. Wie wil begrijpen hoe recht werkt, moet de werkelijkheid in – en die werkelijkheid vergt systematisch, methodisch en bescheiden empirisch onderzoek.