Empirisch juridisch onderzoek: recht bestuderen zoals het is

Hoe werkt het recht in de praktijk? Wat doen rechters daadwerkelijk in de rechtszaal, en sluiten hun veronderstellingen aan bij de werkelijkheid? Empirisch juridisch onderzoek – ook wel Empirical Legal Studies (ELS) genoemd – probeert deze vragen te beantwoorden door methoden uit de sociale wetenschappen te combineren met rechtswetenschappelijke analyse. Denk aan surveys, observaties, dossieronderzoek en experimenten. Het is een vakgebied dat de afgelopen decennia sterk is gegroeid, mede dankzij investeringen vanuit de Nederlandse universiteiten. Op deze pagina vindt u een overzicht van de meest toonaangevende publicaties en auteurs binnen dit onderzoeksveld.

Wat is empirisch juridisch onderzoek?

Traditioneel juridisch onderzoek richt zich op de uitleg en systematisering van rechtsregels. Empirisch juridisch onderzoek voegt daar een wezenlijke dimensie aan toe: het onderzoekt hoe het recht daadwerkelijk functioneert. Worden wetten nageleefd? Corresponderen de veronderstellingen van rechters met wat mensen werkelijk denken of doen? En zijn de effecten van rechterlijke uitspraken wat de wetgever beoogde? Om zulke vragen te beantwoorden, worden kwalitatieve en kwantitatieve methoden ingezet die afkomstig zijn uit disciplines als sociologie, psychologie en criminologie.

De Nederlandse Encyclopedie Empirical Legal Studies – samengesteld door onder anderen Arno Akkermans en Marijke Malsch – biedt een gezaghebbend overzicht van dit groeiende vakgebied. Het werk fungeert als naslagwerk voor iedereen die empirisch juridisch onderzoek wil begrijpen of toepassen.

Methoden: van survey tot experiment

Empirisch juridisch onderzoek kent een brede methodologische gereedschapskist. Enquêtes brengen maatschappelijke opvattingen in kaart, observaties documenteren wat er in de rechtszaal of op een bureau gebeurt, en experimenten testen of juridische veronderstellingen standhouden onder gecontroleerde omstandigheden. Elk van deze methoden heeft zijn eigen toepassingsgebied en beperkingen, en de keuze daartussen is een wezenlijk onderdeel van goed onderzoeksontwerp.

Een bijzondere methodologische variant is het juridische experiment, waarbij deelnemers worden blootgesteld aan gesimuleerde rechtssituaties. Privaatrecht in het laboratorium is een pionierswerk op dit terrein: de auteurs onderzoeken of veronderstellingen uit het privaatrecht overeenstemmen met wat mensen in de praktijk doen en vinden.

Sleutelfiguren in het Nederlandse ELS-onderzoek

Het vakgebied empirisch juridisch onderzoek is in Nederland mede opgebouwd door een betrekkelijk kleine kring van wetenschappers die decennialang grenzen hebben verlegd. Twee van hen verdienen bijzondere aandacht.

Empirisch onderzoek in de rechtspraktijk

Naast methodologische studies zijn er ook talrijke empirische onderzoeken die concrete onderdelen van de rechtspraktijk onder de loep nemen. Hoe verloopt een strafbeschikking in de praktijk? Hoe functioneert de kantonrechter? Welke opvattingen hebben burgers over juridische remedies? Zulke vragen vragen om onderzoek dat verder gaat dan wetteksten en jurisprudentie – ze vragen om observaties, dossieranalyse en grootschalige surveys.

De eigen(aardig)heid van de kantonrechter is een treffend voorbeeld: op basis van dossieronderzoek van 277 zaken en interviews met 15 rechters brengt auteur Kim van der Kraats de werkwijze van de kantonrechter in kaart. Het combineert empirisch onderzoek met normatieve reflectie.

Onderzoeksprogramma's en institutionele verankering

Empirisch juridisch onderzoek heeft in Nederland een stevige institutionele basis gekregen via het Sectorplan Rechtsgeleerdheid, dat universiteiten stimuleerde samen te werken en te investeren in empirische methoden. Verschillende bundels documenteren de opbrengsten van deze investeringen.

Empirical Legal Studies in the Netherlands brengt een reeks studies samen die zijn voortgekomen uit het Sectorplan. Het boek illustreert de breedte van het vakgebied: van aansprakelijkheidsrecht tot strafrecht, van kwalitatief tot kwantitatief onderzoek. Vergelijkbaar documenteert Six years of ERI Sector Plan Law Research in Utrecht de methodologische ervaringen van Utrechtse onderzoekers.

Methodologische reflectie en handboeken

Wie empirisch juridisch onderzoek wil opzetten, heeft behoefte aan methodologische houvast. Welke onderzoeksvraag stelt u? Welke methode past daarbij? Hoe verhoudt empirisch onderzoek zich tot het normatieve karakter van de rechtswetenschap? Hierover zijn inmiddels goede Nederlandstalige handboeken beschikbaar.

Peter Mascini is als hoogleraar Empirical Legal Studies verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en was als medeauteur betrokken bij Recht in het echt, dat diverse benaderingen van empirisch rechtsonderzoek naast elkaar presenteert. Legal Research van M. Vols biedt een overzichtelijk handboek voor juridisch onderzoek in brede zin, met een volledig hoofdstuk gewijd aan empirische methoden.

Conclusie: empirie als onmisbaar onderdeel van de rechtswetenschap

Empirisch juridisch onderzoek is geen modegril, maar een volwassen onderzoekstraditie die de rechtswetenschap wezenlijk verrijkt. Door te onderzoeken hoe het recht daadwerkelijk functioneert – in rechtbanken, in de beleving van burgers, in de beslissingen van rechters – ontstaat een veel volledigere kennis van het recht dan louter tekstanalyse kan bieden. De publicaties op deze pagina laten zien hoe divers en vruchtbaar dit vakgebied inmiddels is. Of u nu als onderzoeker, jurist of beleidsmaker wilt begrijpen wat recht in de praktijk betekent: de boeken hier bieden een solide vertrekpunt.