Geldcreatie: hoe geld uit het niets ontstaat

Weinig economische fenomenen worden zo slecht begrepen als geldcreatie. De meeste mensen denken dat geld wordt gedrukt door de centrale bank of wordt geschapen uit besparingen. Maar in werkelijkheid ontstaat het overgrote deel van ons geld wanneer commerciële banken leningen verstrekken. Dit inzicht vormt de sleutel tot het begrijpen van schuldencrises, economische ongelijkheid en de macht van het financiële systeem.

Het mechanisme is even simpel als verstrekkend: wanneer een bank een hypotheek van drie ton verstrekt, creëert zij dat bedrag door het op de rekening van de lener bij te schrijven. Er wordt geen geld van elders gehaald – het ontstaat letterlijk op dat moment. Dit proces, waarbij schuld en geld twee kanten van dezelfde medaille zijn, bepaalt de geldhoeveelheid in onze economie veel sterker dan het beleid van centrale banken.

De rol van commerciële banken

Het besef dat commerciële banken – en niet alleen centrale banken – geld creëren, is revolutionair. Jarenlang werd in economieleerboeken het 'geldmultiplier-model' onderwezen, waarbij banken spaargeld van de ene klant uitlenen aan de andere. Maar dit beeld klopt niet met de werkelijkheid. Banken zijn geen tussenpersonen die bestaand geld herverdelen; ze zijn geldscheppers die nieuw geld in het leven roepen.

Moderne Monetaire Theorie: een ander perspectief

De opkomst van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) heeft het debat over geldcreatie nieuw leven ingeblazen. MMT-denkers benadrukken dat overheden met een eigen munt – zoals de Verenigde Staten, Japan of het Verenigd Koninkrijk – fundamenteel anders functioneren dan huishoudens of bedrijven. Deze overheden kunnen niet failliet gaan in hun eigen valuta, omdat ze het monopolie hebben op geldcreatie.

Dit inzicht heeft verstrekkende implicaties. Als een overheid geld kan creëren, waarom zou zij dan moeten bezuinigen op cruciale investeringen in infrastructuur, onderwijs of klimaat? Volgens MMT is de werkelijke beperking niet de overheidsschuld, maar inflatie: pas als de volledige werkgelegenheid is bereikt en verdere overheidsuitgaven de prijzen opdrijven, is er reden tot terughoudendheid.

Kritiek op het huidige systeem

Niet iedereen is gelukkig met de manier waarop geldcreatie momenteel is georganiseerd. Een breed scala aan economen, journalisten en activisten wijst op de risico's en onrechtvaardigheden van een systeem waarin private banken de macht hebben om geld te scheppen, terwijl de kosten en risico's maatschappelijk worden gedragen.

Deze critici benadrukken dat banken geld vooral creëren voor speculatieve doeleinden – hypotheken voor bestaande huizen, overnames, financiële constructies – en veel minder voor productieve investeringen in de reële economie. Het gevolg is stijgende vermogensprijzen, toenemende ongelijkheid en economische instabiliteit.

Geldcreatie en financiële crises

Het verband tussen ongebreidelde geldcreatie en financiële crises is onmiskenbaar. Wanneer banken in goede tijden massaal krediet verstrekken, stijgen de prijzen van activa als huizen en aandelen. Dit creëert een zelfversterkende spiraal: hogere prijzen maken meer leningen mogelijk, wat de prijzen verder opdrijft. Tot het moment waarop de zeepbel barst.

De kredietcrisis van 2008 illustreerde dit mechanisme pijnlijk. Jarenlang hadden banken hypotheken verstrekt aan mensen die ze niet konden terugbetalen, en deze risicovolle leningen verpakt in complexe financiële producten. Toen de huizenmarkt instortte, dreigde het hele financiële systeem mee te vallen – en moesten overheden met honderden miljarden aan belastinggeld ingrijpen.

Alternatieve visies en digitale ontwikkelingen

De digitalisering van geld opent nieuwe mogelijkheden – en risico's – voor geldcreatie. Cryptocurrencies als bitcoin zijn ontstaan als reactie op het gebrek aan vertrouwen in centrale banken en commerciële banken. Bert Slagter en Peter Slagter zijn prominente Nederlandse voorstanders van bitcoin, dat werkt met een vooraf vastgesteld aanbod en waarin niemand zomaar nieuw geld kan creëren.

Hervormingsvoorstellen

Verschillende hervormingsvoorstellen circuleren om geldcreatie beter te beheersen en te democratiseren. Eén voorstel is 'volledig reservebankieren', waarbij banken alleen geld kunnen uitlenen dat ze daadwerkelijk in bezit hebben. Dit zou de geldcreatie door banken stopzetten en bij de overheid leggen.

Een ander voorstel betreft digitaal centraal bankgeld voor burgers: iedereen zou direct een rekening bij de centrale bank kunnen openen, zonder tussenkomst van commerciële banken. Dit zou de grip van private banken op het geldsysteem verkleinen en burgers meer controle geven.

Waarom geldcreatie ertoe doet

Het begrijpen van geldcreatie is geen academische exercitie. Het gaat om de vraag wie de macht heeft om geld te scheppen, voor welke doeleinden dat geld wordt gebruikt, en wie de vruchten plukt van dit bevoorrechte proces. In ons huidige systeem hebben private banken die macht, en gebruiken ze die vooral voor activiteiten die vermogensprijzen opdrijven en financiële risico's vergroten.

Wie inzicht heeft in geldcreatie, begrijpt waarom huizenprijzen onbetaalbaar zijn geworden, waarom schulden oplopen, waarom financiële crises terugkeren, en waarom overheden claimen geen geld te hebben voor essentiële investeringen. Het is de sleutel tot het doorgronden van de financialisering van onze economie en de toenemende ongelijkheid in inkomen en vermogen.

Conclusie: een essentieel debat

Geldcreatie raakt aan de kern van onze economie en samenleving. Het bepaalt wie welvaart vergaart, welke activiteiten worden gefinancierd, en hoe stabiel of instabiel ons economisch systeem is. Toch ontbreekt dit onderwerp grotendeels in het publieke debat – wat geen toeval is, gezien de belangen die ermee gemoeid zijn.

De literatuur over geldcreatie biedt verschillende perspectieven: van de technische uitleg over hoe het mechanisme werkt, via de alternatieve benadering van MMT, tot fundamentele kritiek op de privatisering van deze macht. Sommige auteurs zoeken de oplossing in hervormingen binnen het huidige systeem, anderen pleiten voor radicale alternatieven zoals bitcoin of volledig nieuw ontworpen geldsystemen.

Wat al deze perspectieven gemeen hebben, is het besef dat ons geldstelsel geen natuurwet is, maar een menselijke constructie die we kunnen – en wellicht moeten – heroverwegen. De keuzes die we maken over geldcreatie zijn politieke keuzes met verstrekkende gevolgen voor democratie, economische rechtvaardigheid en maatschappelijke stabiliteit. Een geïnformeerd debat daarover is niet alleen wenselijk, maar dringend noodzakelijk.