Maatschappelijke relevantie: van buzzword naar bestaansreden

Organisaties die hun maatschappelijke relevantie niet kunnen aantonen, zijn hun bestaansrecht aan het verliezen. Deze ontwikkeling is geen voorbijgaande trend, maar een fundamentele verschuiving in hoe we naar de rol van organisaties in de samenleving kijken. Of het nu gaat om merken, onderwijsinstellingen of publieke organisaties: de vraag naar hun bijdrage aan maatschappelijke vraagstukken klinkt steeds luider.

De coronapandemie heeft deze ontwikkeling alleen maar versneld. Burgers, medewerkers en klanten eisen meer dan mooie woorden. Ze willen concrete bijdragen zien aan urgent maatschappelijke uitdagingen: van klimaatverandering tot sociale ongelijkheid, van onderwijskansen tot de vergrijzing. Organisaties die deze uitdagingen negeren, verliezen niet alleen hun reputatie, maar ook hun talent en hun klanten.

Van winstmaximalisatie naar maatschappelijke betekenis

Bart Brüggenwirth laat in Sterke merken, betere wereld zien hoe bedrijven kunnen evolueren van puur commerciële spelers naar organisaties die daadwerkelijk verschil maken. Deze verschuiving vraagt om meer dan een opgepoetste missie of een duurzaamheidsverslag. Het vraagt om een fundamentele herbezinning op de bestaansreden van de organisatie.

Die bestaansreden – in het Engels vaak 'purpose' genoemd – vormt de kern van waarom een organisatie bestaat, los van winstbejag. Het is het antwoord op de vraag: welk probleem lossen we op voor de samenleving? Welke bijdrage leveren we aan een leefbare wereld voor toekomstige generaties?

Bestuurskunde onder druk: balans tussen academisering en praktijk

De discussie over maatschappelijke relevantie speelt niet alleen in het bedrijfsleven, maar ook in de wetenschap. Nergens is dat zo zichtbaar als in de bestuurskunde, waar een voortdurende spanning bestaat tussen academische excellentie en maatschappelijke toepasbaarheid.

De spanning tussen wetenschap en praktijk

De auteurs van Toekomst van de bestuurskunde waarschuwen dat de druk om te publiceren in internationale wetenschappelijke tijdschriften de aandacht kan afleiden van wat er echt toe doet: bruikbare kennis voor bestuurders en beleidsmakers. Deze spanning is herkenbaar in vrijwel alle wetenschappelijke disciplines, maar in de bestuurskunde is het bijzonder pijnlijk omdat het vakgebied juist is ontstaan uit de behoefte aan praktijkgericht onderzoek.

Hetzelfde dilemma speelt in het onderwijs. Hoe zorg je ervoor dat studenten niet alleen theoretische kennis opdoen, maar ook leren om die kennis toe te passen op actuele maatschappelijke vraagstukken?

Van theorie naar praktijk: publieke dienstverlening vormgeven

Michiel Verbeek toont in zijn werk aan dat vernieuwing in het onderwijs niet zozeer vraagt om nieuwe methoden, maar om een herbezinning op de maatschappelijke functie van onderwijs. Die herbezinning is even urgent in andere sectoren van de samenleving.

Vooral in de publieke sector is de laatste jaren een omslag zichtbaar. Waar overheidsdiensten lang werden beoordeeld op efficiency en rechtmatigheid, verschuift de aandacht steeds meer naar de vraag: doen we de goede dingen? Werken we aan wat er werkelijk toe doet voor burgers?

Hoger onderwijs: rendement of relevantie?

Het onderwijs bevindt zich in een bijzondere positie. Enerzijds wordt het afgerekend op diploma-rendementen, uitstroom naar de arbeidsmarkt en internationale rankings. Anderzijds wordt gevraagd om bij te dragen aan de vorming van burgers die zich bewust zijn van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Deze twee logica's kunnen in conflict komen.

Maatschappelijke organisaties: tussen overheid, markt en gemeenschap

Maatschappelijke organisaties – van woningcorporaties tot zorginstellingen, van onderwijsinstellingen tot culturele instellingen – bevinden zich in een unieke positie. Ze zijn geen overheid, geen bedrijf en geen vrijwilligersorganisatie, maar een hybride vorm die elementen van alle drie combineert.

Deze positie brengt complexiteit met zich mee. Maatschappelijke organisaties moeten verantwoording afleggen aan diverse belanghebbenden: politici die publiek geld verstrekken, burgers die gebruikmaken van de diensten, medewerkers die zich inzetten voor een hoger doel, en toezichthouders die kwaliteit bewaken. Het vinden van de juiste balans tussen al deze belangen is een voortdurende uitdaging.

Complexe opgaven vragen om samenwerking

De grote maatschappelijke vraagstukken van deze tijd – klimaatverandering, vergrijzing, sociale ongelijkheid, integratie – kunnen niet door één organisatie worden opgelost. Ze vragen om samenwerking tussen overheden, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers. Ieder vanuit de eigen expertise en verantwoordelijkheid, maar wel met een gedeelde ambitie.

Deze nieuwe vormen van samenwerking worden wel aangeduid als 'netwerksturing' of 'opgavegericht werken'. Daarbij staat niet de individuele organisatie centraal, maar de maatschappelijke opgave. Alle betrokkenen brengen hun unieke bijdrage, maar moeten ook bereid zijn hun eigen organisatiebelang ondergeschikt te maken aan het grotere geheel.

Van woorden naar daden: implementatie van maatschappelijke relevantie

Het formuleren van een maatschappelijke missie is één ding, deze ook daadwerkelijk realiseren is een tweede. Veel organisaties worstelen met de vertaling van hun maatschappelijke ambitie naar concrete acties, beleid en dagelijkse praktijk.

Een veelgehoord probleem is dat maatschappelijke doelen vooral leven bij de top van de organisatie, maar onvoldoende zijn verankerd in de werkprocessen en de houding van medewerkers. Of dat organisaties wel goede bedoelingen hebben, maar niet weten hoe ze hun impact kunnen meten en verantwoorden.

Cultuur als fundament

Verschillende auteurs benadrukken dat maatschappelijke relevantie vraagt om een cultuurverandering. Het gaat niet alleen om nieuwe strategieën of processen, maar om een andere manier van denken en doen. Organisaties moeten zich afvragen: leven we onze waarden ook echt? Maken we keuzes die consistent zijn met onze maatschappelijke missie? Durven we moeilijke dilemma's bespreekbaar te maken?

Deze cultuurverandering begint bij leiderschap. Bestuurders en managers die zelf het voorbeeld geven, die ruimte creëren voor experiment en reflectie, en die medewerkers aanmoedigen om hun maatschappelijke betrokkenheid vorm te geven in hun werk.

De toekomst: maatschappelijke relevantie als norm

We bevinden ons in een transitie waarbij maatschappelijke relevantie evolueert van een onderscheidend kenmerk naar een basisvoorwaarde. Organisaties die geen antwoord hebben op de vraag waarom ze bestaan – los van winstbejag of institutionele traagheid – zullen het steeds moeilijker krijgen om talent aan te trekken, klanten te behouden en legitimiteit te verkrijgen.

Deze ontwikkeling wordt gedreven door meerdere factoren. Een nieuwe generatie professionals wil werken aan betekenisvolle vraagstukken en is bereid om werkgevers te verlaten die dat niet bieden. Burgers zijn kritischer en eisen transparantie over de maatschappelijke bijdrage van organisaties. En de urgentie van mondiale uitdagingen zoals klimaatverandering maakt dat we niet meer kunnen volstaan met incrementele verbeteringen.

Tegelijkertijd moeten we realistisch blijven. Maatschappelijke relevantie is geen wondermiddel dat alle problemen oplost. Het vraagt om continue reflectie, om het durven maken van moeilijke keuzes, en om bescheidenheid over wat één organisatie kan bereiken. De grootste impact ontstaat in samenwerking, waarbij diverse partijen vanuit hun eigen expertise bijdragen aan gedeelde opgaven.

Wat alle perspectieven in deze verkenning delen, is het besef dat organisaties onderdeel zijn van de samenleving en daaraan verantwoording verschuldigd zijn. Of het nu gaat om merken die bijdragen aan een betere wereld, onderwijs dat studenten toerust voor maatschappelijke uitdagingen, of publieke organisaties die echt luisteren naar burgers: overal groeit het besef dat organisaties er niet zijn voor zichzelf, maar voor de samenleving die ze dienen.