Mensenkennis: de sleutel tot betere relaties en samenwerking

Waarom doen mensen wat ze doen? Die vraag houdt ons dagelijks bezig, op het werk, thuis en overal waar we met anderen te maken hebben. Mensenkennis is het vermogen om gedrag te doorgronden, motieven te herkennen en daar adequaat op in te spelen. Het gaat niet om manipulatie, maar om echt begrip voor de ander en jezelf.

In een wereld waarin samenwerking steeds belangrijker wordt, blijkt mensenkennis geen luxe maar een noodzaak. Onderzoek toont aan dat zestig procent van succesvol zijn in je werk wordt bepaald door onderlinge relaties. De overige veertig procent komt uit inhoudelijke expertise. Toch focussen we vaak vooral op die inhoud, terwijl het begrijpen van mensen het verschil maakt.

Van gedrag naar begrip

Veel mensen denken dat ze anderen wel aanvoelen. In de praktijk blijkt echter dat we vaak vooroordelen hanteren en aannames doen die niet kloppen. We beoordelen onszelf op onze intenties, terwijl we anderen keuren op basis van hun feitelijke gedrag. Dat leidt tot misverstanden en onnodige conflicten.

Echte mensenkennis vraagt om een laag dieper te kijken dan wat je ziet. Het gaat erom te begrijpen wat iemand beweegt, welke behoeften en angsten er spelen. Die kennis ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om bewuste aandacht, nieuwsgierigheid en de bereidheid je eigen oordelen even te parkeren.

Verschillende perspectieven op mensenkennis

Er zijn talloze benaderingen om mensen beter te begrijpen. Sommige richten zich op persoonlijkheidstypes, andere op gedragspatronen of communicatiestijlen. Wat ze gemeen hebben is het inzicht dat mensen verschillend zijn en dat dit verschil niet goed of fout is, maar gewoon bestaat.

Van Groningen laat zien dat mensenkennis begint bij zelfkennis. Door je eigen patronen te herkennen, kun je beter begrijpen waarom je op bepaalde mensen en situaties reageert zoals je doet. Dit zelfinzicht is de basis voor begrip van anderen.

Modellen als hulpmiddel

Het DISC-model, Myers-Briggs en vergelijkbare instrumenten kunnen waardevol zijn. Ze geven een taal om over verschillen te praten en maken abstract gedrag concreet. De waarde zit echter niet in het etiket dat iemand krijgt opgeplakt, maar in het gesprek dat eruit voortkomt.

Het gevaar van modellen is dat ze te gemakkelijk als excuus dienen. 'Ik ben nu eenmaal een dominante persoonlijkheid, dus ik ben direct.' Dat is niet de bedoeling. Mensenkennis betekent juist dat je leert je gedrag aan te passen aan de situatie en de ander.

Lichaamstaal speelt een grote rol in mensenkennis. Een glimlach zegt veel, maar een echte lach herken je pas als ook de ogen meedoen. Het gaat altijd om de samenhang van signalen. Geïsoleerde gebaren betekenen weinig, maar in context vertellen ze een verhaal.

Van herkennen naar handelen

Mensenkennis is meer dan een theoretisch concept. Het moet leiden tot andere keuzes in je dagelijkse omgang met mensen. Als je weet dat een collega behoefte heeft aan bevestiging en verbondenheid, maak je tijd voor een persoonlijk gesprek voordat je doorpakt op de inhoud. Voor een ander, die juist behoefte heeft aan actie, zou dat verspilde tijd lijken.

Gezichtsuitdrukkingen zijn vaak betrouwbaarder dan woorden. Iedereen heeft een eigen set uitdrukkingen die hij of zij ongeacht de situatie frequent laat zien. Die sets zeggen iets over iemands voorkeursgedrag en over de manier waarop hij of zij een situatie benadert.

De klassiekers blijven waardevol

Nieuwe inzichten over mensenkennis bouwen voort op oude wijsheden. Dale Carnegie legde in de vorige eeuw al de basis met zijn inzichten over menselijk gedrag en de kunst om met mensen om te gaan.

Carnegie begreep dat mensen zich graag gewaardeerd en begrepen willen voelen. Zijn principes zijn eenvoudig maar krachtig: toon oprechte interesse, luister meer dan je praat, geef eerlijke waardering. Deze uitgangspunten blijven actueel, ook in een tijd waarin we overweldigd worden door digitale communicatie.

Systematisch werken aan mensenkennis

Mensenkennis ontwikkel je niet met een cursusje of een paar sessies. Het is een voortdurend proces van observeren, reflecteren en bijsturen. Modellen zoals DISC kunnen daarbij helpen door een systematisch kader te bieden.

Het DISC-model onderscheidt vier hoofdtypen op basis van hoe mensen reageren op hun omgeving. Sommigen zijn actief in uitdagende situaties, anderen meer passief. Sommigen zoeken sympathieke omgevingen op, anderen gedijen juist in tegenwerking. Deze combinaties leveren herkenbare patronen op die helpen om gedrag te begrijpen en te voorspellen.

De kracht van zulke modellen zit in de eenvoud. Geen hogere wiskunde, maar direct toepasbaar voor elk team dat wil groeien in onderlinge communicatie. Tegelijkertijd is het belangrijk om niet te simplistisch te worden. Mensen zijn complexer dan vier of zeven categorieën suggereren.

De rol van intuïtie

Naast systematische kennis speelt intuïtie een belangrijke rol bij mensenkennis. Dat directe inzicht dat zich toont in het nu, door ervaring, beelden en gevoelens. De ratio maakt er daarna een verhaal van vanuit oordelen en ervaringen uit het verleden.

Vertrouwen op je intuïtie helpt je gemakkelijker beslissingen te nemen. Maar intuïtie werkt het beste in combinatie met kennis en ervaring. Wie alleen op zijn buikgevoel afgaat, loopt het risico verkeerde conclusies te trekken op basis van vooroordelen.

Mensenkennis in de praktijk van alledag

Politieke intelligentie, zoals Dees van Oosterhout het noemt, draait om slim opereren binnen organisaties. Het gaat over de ongeschreven regels op de werkvloer, het herkennen van machtshoudingen en het effectief samenwerken met verschillende types mensen.

Van Oosterhout benadrukt dat je pas commitment krijgt als je het échte belang van mensen achterhaalt. Veel mensen denken dat het genoeg is om een organisatie te kennen, maar je krijgt pas mensen mee als je weet waarom ze belang hechten aan een goed resultaat. Dat echte belang is meestal niet politiek wenselijk – naast duurzaamheid spelen vaak banale zaken als geld en status een rol.

Empathie als fundament

Moderne inzichten over mensenkennis benadrukken het belang van empathie. Niet als zwakte, maar als kracht. Empathisch leiderschap betekent dat je je inlevingsvermogen inzet om verbinding te maken, relaties te versterken en organisaties bestendig te maken voor de toekomst.

Dit vraagt om sensitiviteit, moed en integriteit. Ook om goed kunnen luisteren. Empathie gaat verder dan begrip tonen: het omvat ook strategisch handelen, heldere communicatie en het creëren van een inclusieve cultuur waarin iedereen zich gehoord voelt.

Voorbij de oppervlakte

Echte mensenkennis ontstaat als je verder kijkt dan het zichtbare. Een medewerker die zijn hakken in het zand zet, is niet per definitie ongeschikt. Misschien is er sprake van onzekerheid, angst voor verandering of een gebrek aan informatie. Wie alleen naar het gedrag kijkt, mist de kans om de onderliggende oorzaak aan te pakken.

Dit vraagt om een onderzoekende houding. Stop met je te ergeren of gefrustreerd te raken. Stel vragen vanuit oprechte belangstelling. Waarom doet iemand wat hij doet? Wat heeft hij nodig om te kunnen functioneren? Welke angsten of behoeften spelen er?

De weg naar meer empathie loopt via outrospectie: jezelf leren kennen door vooral ook de kijk van de ander daarin centraal te stellen. Door gesprekken met mensen te voeren en je te laten raken door wat je interactie met mensen oplevert. Goethe schreef al: 'De mens kent zichzelf alleen in zover hij de wereld kent.'

De balans tussen binnen en tussen

Er is een spanning tussen aandacht voor wat er in mensen gebeurt en wat er zich tussen mensen afspeelt. We zijn geneigd vooral naar binnen te kijken, naar motieven en gedachten. Maar betekenis ontstaat vooral ook in menselijke interacties, in de tussenruimte.

Goede mensenkennis vraagt om beide: begrip van wat er in iemand omgaat én oog voor de dynamiek tussen mensen. De context waarin gedrag zich afspeelt, de onderlinge verhoudingen, de ongeschreven regels en verwachtingen – ze bepalen mede hoe mensen zich gedragen.

Tot slot

Mensenkennis is geen trucendoos om anderen te manipuleren. Het is een attitude van oprechte nieuwsgierigheid naar de ander, gecombineerd met zelfinzicht en de bereidheid je eigen gedrag aan te passen. Het vraagt om tijd, aandacht en de moed om kwetsbaar te zijn.

De wereld wordt er niet eenvoudiger op door mensenkennis. Integendeel, je ziet meer nuances, meer complexiteit. Maar tegelijkertijd wordt samenwerken wel gemakkelijker. Je begrijpt waarom mensen doen wat ze doen, je kunt daar beter op inspelen en je voorkomt onnodige conflicten. In een wereld waarin relaties steeds belangrijker worden, is dat geen overbodige luxe.