Meritocratie: de paradox van verdienste

Meritocratie is het systeem waarin maatschappelijke posities worden verdeeld op basis van verdienste: talent, inzet en prestaties bepalen je plek in de samenleving, niet je afkomst of privileges. Dit ideaal klinkt rechtvaardig en aantrekkelijk. Toch is de werkelijkheid weerbarstiger. De laatste decennia groeit het besef dat meritocratie niet altijd leidt tot een eerlijkere samenleving, maar juist ongelijkheid kan versterken en legitimeren.

Het begrip is niet neutraal. Het draagt veronderstellingen met zich mee over wat 'verdienen' betekent, welke talenten meetellen en wie er überhaupt kansen krijgt om zich te bewijzen. Bovendien suggereert meritocratie dat wie het niet redt, dat aan zichzelf te danken heeft. Deze gedachte heeft verstrekkende gevolgen voor hoe we naar elkaar kijken en hoe onze samenleving is ingericht.

De oorsprong: een satirische waarschuwing

Het begrip meritocratie werd bedacht door de Britse socioloog Michael Young in zijn satirische roman uit 1958. Young schetste een dystopische toekomst waarin intelligentie en diploma's de nieuwe adelstand vormden. Zijn bedoeling was niet om dit systeem aan te prijzen, maar juist te waarschuwen voor de gevaren ervan.

Young voorzag dat een meritocratisch systeem niet zou leiden tot bevrijding, maar tot een nieuwe vorm van ongelijkheid. De 'verdieners' zouden zich moreel superieur voelen, terwijl 'verliezers' geen excuus meer hadden voor hun positie. Zijn waarschuwing bleek profetisch: het meritocratische ideaal heeft zich breed doorgezet, met alle spanningen van dien.

De tirannie van verdienste

De scherpste hedendaagse kritiek op meritocratie komt van de Amerikaanse filosoof Michael Sandel. Hij analyseert hoe het geloof in eigen verdienste niet alleen de samenleving verdeelt, maar ook de democratie ondermijnt.

Sandel wijst erop dat succes nooit alleen een kwestie is van eigen verdienste. Wie succesvol is, heeft geprofiteerd van aangeboren talenten, de juiste omgeving, toegang tot onderwijs en vaak ook gewoon geluk. Het idee dat iedereen zijn lot in eigen handen heeft, is volgens hem een gevaarlijke mythe die zowel winnaars als verliezers schaadt.

De Nederlandse diplomademocratie

In Nederland heeft het meritocratische ideaal een specifieke vorm aangenomen: de diplomademocratie. Academische diploma's zijn de toegangspoort tot maatschappelijke posities geworden, met vergaande gevolgen voor wie wel en niet meetelt.

De auteurs laten zien dat de diplomademocratie de samenleving verdeelt langs opleidingslijnen. Hoogopgeleiden bepalen grotendeels het politieke en culturele debat, terwijl praktische kennis en ambachtelijke vaardigheden worden ondergewaardeerd. Dit creëert niet alleen ongelijkheid, maar ook democratische legitimiteitscrisis.

Tussen twee werelden: de transklasse

Voor mensen die wel sociaal zijn gestegen, brengt dat niet altijd bevrijding. Sociale stijgers betalen vaak een hoge prijs in de vorm van innerlijke conflicten en verwijdering van hun oorspronkelijke milieu.

Transklasses leven met de spanning tussen hun herkomst en hun huidige positie. Ze beheersen de codes van beide werelden, maar voelen zich nergens helemaal thuis. Deze innerlijke verdeeldheid illustreert hoe meritocratie niet alleen maatschappelijke, maar ook persoonlijke spanningen creëert.

De psychologische dimensie

De effecten van meritocratie reiken verder dan inkomensverschillen. Het systeem bepaalt ook hoe we naar onszelf kijken en hoe we omgaan met succes en falen.

Verdienste en gelijkheid

De spanning tussen meritocratie en gelijkheid staat centraal in het werk van econoom Thomas Piketty en filosoof Michael Sandel. Samen onderzoeken ze wat gelijkheid zou moeten betekenen in een tijd van groeiende ongelijkheid.

Concrete voorstellen

Kritiek op meritocratie is belangrijk, maar wat zijn de alternatieven? Verschillende auteurs komen met concrete voorstellen om het systeem rechtvaardiger te maken.

De waardering van werk

Een van de grootste problemen van meritocratie is dat financiële beloning en maatschappelijke waarde niet samenvallen. Waarom verdienen bankiers meer dan vuilnismannen, terwijl de laatsten essentieel werk doen?

Vertrouwen herwinnen

De politieke gevolgen van meritocratie zijn vergaand. Mensen die zich niet gehoord voelen, verliezen het vertrouwen in democratische instituties. Wat is nodig om dat vertrouwen te herstellen?

Naar een nieuwe balans

De kritiek op meritocratie betekent niet dat verdienste geen enkele rol meer zou moeten spelen. Het gaat erom een nieuwe balans te vinden tussen individuele prestaties en collectieve verantwoordelijkheid, tussen eigen inzet en erkenning van omstandigheden.

Een rechtvaardiger systeem erkent dat succes altijd ook afhangt van factoren buiten onze controle: aanleg, gezondheid, de buurt waarin je opgroeit, de leraren die je tegenkomt, economische conjunctuur. Het erkent de waarde van alle soorten werk, niet alleen cognitieve arbeid. En het zorgt voor een vangnet voor wie het niet redt, zonder hen te stigmatiseren als verliezers.

De boeken en denkers in dit overzicht bieden geen eenvoudige oplossingen. Wat ze wel doen, is de blik verruimen en laten zien dat de huidige manier van denken over verdienste noch vanzelfsprekend, noch onvermijdelijk is. Ze nodigen uit tot een fundamenteel gesprek over wat we waarderen in onze samenleving en hoe we samen vorm kunnen geven aan een rechtvaardigere toekomst.