Nationalisme: een ideologie die de wereld blijft vormen

Nationalisme is misschien wel de meest bepalende politieke kracht van de afgelopen twee eeuwen. Het ligt aan de wieg van natiestaten, dreef onafhankelijkheidsbewegingen aan, voedde twee wereldoorlogen en keert nu, in het tijdperk van globalisering en identiteitspolitiek, nadrukkelijk terug. Maar wat is nationalisme precies? Is het een gevaarlijke ideologie, een begrijpelijke reflex, of allebei tegelijk? De boeken en artikelen op deze pagina verkennen nationalisme van meerdere kanten: historisch, filosofisch, politiek en persoonlijk.

Wat is nationalisme? Definitie en geschiedenis

Nationalisme is de overtuiging dat staat en natie moeten samenvallen: dat een volk met een gedeelde taal, cultuur of geschiedenis recht heeft op een eigen politieke gemeenschap. Die ogenschijnlijk eenvoudige gedachte heeft de wereld grondig herschapen. Maar nationalisme is ook een rekbaar begrip dat door verschillende actoren heel anders wordt ingevuld. Wetenschappelijk gezien is het een van de meest bestudeerde én omstreden ideologieën.

Nationalisme als gevoel: breder dan liefde voor een land

George Orwell schreef al in 1945 dat nationalisme niet hetzelfde is als patriottisme. Nationalisme is voor hem een nietsontziend geloof in een zaak of identiteitsgroep, iets wat de werkelijkheid vervormt en het oordeel vertroebelt. Die observatie is vandaag de dag minstens zo scherp als toentertijd. Bas Heijne plaatst Orwells essay in een hedendaagse context en laat zien hoe het hedendaagse onbehagen putten uit dezelfde bron.

Nationale identiteit in Nederland

Hoe uniek is het Nederlandse nationale bewustzijn eigenlijk? En hoe is dat gevormd? Historicus Remieg Aerts laat zien dat nationaal besef geen gegeven is, maar een constructie, door elites bedacht en via onderwijs, cultuur en politiek uitgedragen. Dat inzicht ontmythologiseert nationalisme zonder het te bagatelliseren.

Nationalisme, populisme en de erosie van de democratie

De terugkeer van het nationalisme gaat in veel landen hand in hand met de opkomst van populisme en het ondermijnen van democratische instituties. Sterke leiders gebruiken nationalistisch sentiment om macht te consolideren en oppositie als 'landverraad' weg te zetten. Politiek wetenschappers en journalisten leggen de mechanismen achter dit proces bloot.

Nationalisme en identiteit in een geglobaliseerde wereld

Paradoxaal genoeg is nationalisme mede een product van globalisering. Naarmate grenzen vervagen en economieën verweven raken, groeit bij velen het verlangen naar het eigene, het vertrouwde, het nationale. Filosofen als Francis Fukuyama en Kwame Anthony Appiah analyseren hoe nationale identiteit werkt, wat eraan klopt en wat eraan klopt.

Nationalisme in historisch perspectief: Europa en het fascisme

Om het huidige nationalisme te begrijpen, helpt het om naar de geschiedenis te kijken. De negentiende-eeuwse revoluties, de twee wereldoorlogen, het fascisme en het communisme zijn allemaal onlosmakelijk verbonden met nationalistische ideologieën. Historici tonen hoe het nationalisme telkens van gedaante wisselt, maar structureel herkenbaar blijft.

Nationalisme begrijpen om het te kunnen duiden

Nationalisme is geen relict van het verleden. Het is een levende ideologie die steeds opnieuw de politiek betreedt, in de gedaante van populisme, identiteitspolitiek, verzet tegen Europese integratie of nostalgisch verlangen naar een homogenere samenleving. De boeken op deze pagina bieden geen gemakkelijke antwoorden, maar wel de intellectuele bagage om het verschijnsel serieus te nemen. Want nationalisme wegwuiven werkt niet. Het begrijpen, des te meer.