Ontwikkelingslanden: een achterhaald begrip in een veranderende wereld

Het woord 'ontwikkelingslanden' roept een bepaald beeld op: armoede, achterstand, hulpbehoevende bevolkingen. Maar dit beeld klopt al lang niet meer met de werkelijkheid. De wereld is de afgelopen decennia drastisch veranderd. Landen die we ooit 'onderontwikkeld' noemden, behoren nu tot de snelst groeiende economieën ter wereld. Toch blijven we vasthouden aan verouderde categorieën die de complexiteit van mondiale ontwikkelingen niet meer kunnen vatten.

De vraag is niet meer óf het begrip ontwikkelingslanden achterhaald is, maar hoe we beter kunnen kijken naar de wereld zoals die werkelijk is. Met welke ogen moeten we naar mondiale ongelijkheid kijken? Welke rol speelt economisch beleid? En hoe verhouden duurzaamheid en rechtvaardigheid zich tot economische groei?

Van tweedeling naar nuance: een nieuw perspectief

In Feitenkennis laat Hans Rosling zien dat slechts 9 procent van de wereldbevolking nog in lage-inkomenslanden woont. De overgrote meerderheid leeft in wat hij 'midden-inkomenslanden' noemt. Deze landen zitten tussen extreme armoede en westers welvaartsniveau in, maar worden systematisch over het hoofd gezien in ons denken.

Het probleem zit in ons brein. We delen de wereld graag in tweeën: wij versus zij, rijk versus arm, ontwikkeld versus onderontwikkeld. Dit 'kloofinstinct' maakt ons blind voor de enorme vooruitgang die de afgelopen decennia is geboekt. Kindersterfte is drastisch gedaald, toegang tot onderwijs is toegenomen, en extreme armoede is meer dan gehalveerd.

Economische ongelijkheid en het mondiale speelveld

De afschaffing van het begrip ontwikkelingslanden betekent niet dat alle problemen zijn opgelost. Integendeel, mondiale ongelijkheid blijft een hardnekkig vraagstuk. Maar de aard van die ongelijkheid is veranderd. Niet langer gaat het om een kloof tussen 'het Westen en de rest', maar om complexere patronen waarbij winnaars en verliezers over de hele wereld verspreid zijn.

Ha-Joon Chang benadrukt in Economie om van te smullen dat landen met een lagere mate van industrialisatie vaak te maken krijgen met ongelijke spelregels. Terwijl rijke landen vroeger hun eigen industrieën beschermden, eisen ze nu van opkomende economieën dat ze hun markten direct openen. Dit hypocriete beleid belemmert een eerlijke kans op economische ontwikkeling.

De vraag is niet of landen kunnen groeien, maar onder welke voorwaarden. Economische strategieën die in het Westen werkten, worden vaak ontzegd aan landen die nu dezelfde weg willen bewandelen.

Praktijkervaringen: tussen ideaal en werkelijkheid

Achter statistieken en economische theorieën gaan menselijke verhalen schuil. Wat betekent het om te werken in gebieden die wij 'ontwikkelingslanden' noemen? Welke spanningen ontstaan wanneer westerse professionals tijdelijk in deze contexten opereren?

In De derde wereld op je cv laat Judith van de Kamp zien hoe ontwikkelingssamenwerking vaak wordt gedreven door gemengde motieven. Naast oprechte solidariteit spelen ook cv-opbouw en persoonlijke ontwikkeling een rol. Deze nuance ontbreekt vaak in het publieke debat over hulp en ontwikkeling.

Schulden, rechtvaardigheid en internationale verhoudingen

Een vaak vergeten aspect van mondiale ontwikkeling is de rol van schulden. Veel landen met lagere inkomens kampen met ernstige schuldenproblemen die hun ontwikkeling belemmeren. Deze schulden zijn niet zomaar ontstaan, maar het resultaat van historische en huidige machtsverhoudingen.

Mondiale rechtvaardigheid en het internationaal strafrecht

De verhoudingen tussen het 'mondiale noorden' en 'mondiale zuiden' manifesteren zich ook in juridische systemen. Wie bepaalt de regels? Wiens stem wordt gehoord in internationale rechtbanken?

Technologie, klimaat en de toekomst van mondiale ontwikkeling

De uitdagingen waar landen mee worstelen zijn niet meer louter economisch. Klimaatverandering, digitalisering en energietransitie raken alle landen, maar de effecten zijn ongelijk verdeeld. Opnieuw zijn het vaak de armste landen die het hardst worden getroffen door problemen waar ze het minst aan hebben bijgedragen.

De klimaatcrisis maakt pijnlijk duidelijk dat mondiale categorieën zoals 'ontwikkelingsland' tekort schieten. Wie betaalt voor de transitie naar duurzame energie? Mogen landen met lagere inkomens dezelfde vervuilende ontwikkelingsroute volgen die het Westen nam? Deze vragen vereisen nieuwe denkkaders.

Naar een nieuw vocabulaire voor mondiale verhoudingen

De zoektocht naar betere termen dan 'ontwikkelingslanden' is meer dan semantiek. Woorden vormen ons denken. Ze bepalen wie we als gelijkwaardig beschouwen en welke oplossingen we overwegen. De term 'ontwikkelingsland' suggereert een lineair pad dat alle landen moeten volgen, met het Westen als eindbestemming. Deze veronderstelling is niet alleen arrogant, maar ook feitelijk onjuist.

Zoals Hans Rosling aantoonde, ontwikkelen landen zich op verschillende manieren en in verschillende tempo's. Er is niet één route naar welvaart, maar vele paden. Bovendien is de westerse levensstandaard niet voor de hele wereldbevolking haalbaar zonder meerdere planeten. We hebben dus niet alleen nieuwe woorden nodig, maar ook nieuwe doelen.

Conclusie: feiten boven aannames

Het begrip 'ontwikkelingslanden' staat symbool voor een manier van denken die niet langer past bij de realiteit. De wereld is te divers, te dynamisch en te complex om in twee categorieën te worden geperst. Bovendien doen we de landen die we zo betitelen tekort. We zien hun vooruitgang niet, negeren hun innovaties en onderschatten hun potentieel.

Tegelijkertijd mogen we niet doorslaan naar naïef optimisme. Extreme armoede bestaat nog steeds. Ongelijkheid binnen en tussen landen is nijpend. Klimaatverandering dreigt alle vooruitgang teniet te doen. Maar om deze problemen effectief aan te pakken, moeten we ze eerst goed begrijpen. Dat vereist een op feiten gebaseerd wereldbeeld, niet één die gevoed wordt door verouderde categorieën en dramatische nieuwsberichten.

De boeken en inzichten die hier zijn gepresenteerd, bieden een begin. Ze tonen aan dat we de kennis hebben om beter te begrijpen hoe de wereld werkt. Nu is het aan ons om die kennis te gebruiken, onze vooroordelen bij te stellen en samen te werken aan een eerlijker mondiale samenleving.