Oorlogsslachtoffers: wie zijn zij en hoe worden zij herinnerd?

Wie valt onder de noemer 'oorlogsslachtoffer'? De gevallen soldaat op een begraafplaats in Groesbeek? De weduwe in een Indonesisch dorp? Het kind dat decennialang zwijgt over wat het heeft meegemaakt? Het antwoord is nooit eenvoudig, en dat maakt het onderwerp zo veelzijdig en ingrijpend. Boeken over oorlogsslachtoffers geven een gezicht aan cijfers, brengen vergeten verhalen naar de oppervlakte en dwingen ons na te denken over wie wij herdenken – en wie wij zijn vergeten te herdenken. Op deze pagina vindt u een overzicht van werken die elk op hun eigen wijze bijdragen aan dat inzicht.

Wie worden herdacht op 4 mei?

De discussie over wie er precies herdacht mag of moet worden op 4 mei is allesbehalve gesloten. Historici, nabestaanden en politici zijn het er niet altijd over eens welke groepen onder de definitie van 'oorlogsslachtoffer' vallen. Ilse Raaijmakers schreef een grondige studie naar de geschiedenis van de nationale herdenking, en de spanningen die daarin schuilen.

Het lot van nabestaanden: weduwen, families en overlevenden

Oorlogsslachtoffers zijn niet alleen de doden. Hun nabestaanden dragen de gevolgen soms een heel leven mee. Twee boeken werpen licht op vrouwen en families die achterbleven na extreem oorlogsgeweld – één in het voormalige Nederlands-Indië, één in de Japanse bezettingstijd.

Gevallen soldaten: van Normandië tot de Drentse heide

Militaire oorlogsslachtoffers hebben vaak een gezicht gekregen dankzij zorgvuldig historisch onderzoek. Twee boeken richten zich op specifieke groepen soldaten die sneuvelden op Nederlands grondgebied of op Canadese begraafplaatsen: de 2618 mannen begraven in Groesbeek en de 33 Franse parachutisten die vielen tijdens operatie Amherst.

Seksueel geweld als oorlogswapen

Een categorie oorlogsslachtoffers die jarenlang buiten de officiële herdenking viel, zijn de vrouwen en meisjes die tijdens de Japanse bezetting slachtoffer werden van seksueel geweld. Hun verhalen werden lang verzwegen, uit schaamte of onvermogen. Boeken als het volgende doorbreken dat zwijgen.

Recente conflicten: nieuwe slachtoffers, oude vragen

Oorlog is geen afgesloten hoofdstuk. De aanslagen van 7 oktober 2023 in Israël en de oorlog in Gaza confronteren ons opnieuw met de vraag wie als slachtoffer wordt erkend, en door wie. Ook de Jodenvervolging – die miljoenen levens kostte – vraagt om voortdurende herinnering. Twee boeken brengen dat in beeld.

Conclusie: wie wij herdenken, zegt iets over wie wij zijn

Oorlogsslachtoffers zijn een veelzijdige groep: gesneuvelde soldaten, vermoorde burgers, misbruikte vrouwen, achtergebleven weduwen, kinderen van de bezetting. De boeken op deze pagina laten zien dat herinnering nooit neutraal is – dat de keuze voor wie wij herdenken een politieke en morele keuze is. Wie meer wil weten over de verschillende categorieën slachtoffers en de manier waarop zij worden herdacht, vindt in deze werken een rijke en soms ontluisterende spiegel voor onze omgang met het verleden.