De Roos van Leary: interactie begrijpen en beïnvloeden

Waarom lokt jouw gedrag steeds dezelfde reactie uit bij die ene collega? En hoe komt het dat sommige gesprekken vanzelf escaleren, terwijl andere juist ontspannen verlopen? De Roos van Leary biedt een verhelderend antwoord op deze vragen. Dit communicatiemodel, ontstaan in de jaren vijftig, laat zien hoe menselijk gedrag voorspelbare patronen volgt: gedrag roept gedrag op. Wie dominant optreedt, krijgt onderdanigheid of tegendominantie terug. Wie vriendelijk is, ontvangt vaak vriendelijkheid.

De Roos ordent interpersoonlijk gedrag langs twee assen: de verticale as van dominantie en niet-dominantie, en de horizontale as van nabijheid en afstand. Uit de combinatie van deze dimensies ontstaan acht gedragsstijlen, van leidend en helpend tot teruggetrokken en opstandig. Het model is geen persoonlijkheidstest, maar een instrument om interactie te lezen en te sturen. Het gaat niet om wie je bent, maar om wat je doet en welk effect dat heeft op anderen.

Oorsprong en wetenschappelijke basis

De Roos van Leary is vernoemd naar Timothy Leary, die in de jaren vijftig leiding gaf aan grootschalig onderzoek naar interpersoonlijk gedrag bij de Kaiser Foundation Group. Het oorspronkelijke model was verfijnder dan we vandaag kennen: een interactiecirkel met zestien gedragsvariabelen, gemeten in vijf bewustzijnslagen. Door de jaren heen raakte deze diepgang enigszins op de achtergrond, maar recent is er hernieuwde aandacht voor de volledige complexiteit van het model.

De wetenschappelijke basis ligt in het werk van psychiater Harry Stack Sullivan, die stelde dat mensen voortdurend bezig zijn zich veilig te voelen in hun omgeving. De Roos van Leary visualiseert met welk gedrag mensen deze veiligheid proberen te creëren, en welke effecten dat gedrag heeft op anderen. Dit inzicht maakt het mogelijk om bewust in te grijpen in interactiepatronen die niet productief zijn.

Theorie in de praktijk

De kracht van de Roos van Leary ligt in de vertaling naar concrete situaties. Het model verklaart waarom bepaalde communicatiepatronen steeds terugkeren en biedt aanknopingspunten om deze te doorbreken. Als een leidinggevende bijvoorbeeld dominant en controlerend gedrag vertoont, roept dit vaak onderdanig of juist opstandig gedrag op bij medewerkers. Door bewust ander gedrag te kiezen, bijvoorbeeld door vragen te stellen in plaats van opdrachten te geven, verandert de dynamiek.

Trainers en coaches gebruiken het model om cliënten inzicht te geven in hun automatische reacties. Door te herkennen welk gedrag je standaard inzet, kun je bewuster kiezen voor complementair of juist contrastgedrag. Complementair gedrag versterkt de bestaande dynamiek, contrastgedrag doorbreekt deze. Beide zijn waardevol, afhankelijk van wat de situatie vraagt.

Interactie als spel

Een innovatieve manier om met de Roos te werken is door interactie als een spel te benaderen. In plaats van alleen te praten over gedragspatronen, kun je deze ook uitspelen en direct ervaren. Dit leidt tot dieper inzicht omdat deelnemers aan den lijve voelen hoe hun gedrag reacties uitlokt en hoe ze dit kunnen beïnvloeden.

Recente ontwikkelingen in de toepassing van het model leggen meer nadruk op positieve duiding. Wat vroeger 'onderdanig' heette, wordt nu 'niet-dominant' genoemd. De 'Samen-Tegen'-as heet tegenwoordig de affiliatie-as van nabijheid en afstand. Deze herdefinities maken het model toegankelijker en minder stigmatiserend, wat de praktische toepasbaarheid vergroot.

Toepassing in groepen

De Roos van Leary is bij uitstek geschikt om groepsdynamica te analyseren en te beïnvloeden. In teams ontstaan vaak vaste patronen waarin bepaalde leden steeds dezelfde rollen innemen. De een is altijd de voortrekker, de ander blijft passief, een derde reageert kritisch. Deze patronen zijn vaak niet bewust gekozen, maar wel versterkend.

Door groepsinteracties te analyseren met de Roos, worden deze patronen zichtbaar. Een groepsbegeleider kan vervolgens interventies plegen die de dynamiek veranderen. Door bijvoorbeeld de stille leden expliciet uit te nodigen of juist de dominante leden tijdelijk te temperen, ontstaat ruimte voor nieuw gedrag. Het model helpt ook om te begrijpen waarom sommige groepen goed functioneren en andere vastlopen.

Assertiviteit en zelfbewustzijn

Een belangrijke toepassing van de Roos ligt in het ontwikkelen van assertiviteit. Veel mensen ervaren dat ze vastzitten in bepaalde gedragspatronen: ze durven geen nee te zeggen, laten zich domineren of schieten juist te snel in de verdediging. Het model helpt om te begrijpen waar deze patronen vandaan komen en hoe ze te doorbreken zijn.

Assertief gedrag betekent dat je je eigen grenzen bewaakt zonder de ander te kleineren. In termen van de Roos: je beweegt je flexibel over de verschillende kwadranten, afhankelijk van wat de situatie vraagt. Je kunt zowel leidend als volgend zijn, zowel warm als afstandelijk, zonder vast te zitten in één patroon. Deze flexibiliteit vraagt om zelfinzicht en oefening.

De Roos in beroepspraktijk

In professionele contexten is beheersing van de Roos van Leary een waardevolle competentie. Advocaten gebruiken het model om hun gedrag in rechtszaken te sturen, docenten om met lastige klassen om te gaan, verkopers om klanten beter te begrijpen. Overal waar mensen met elkaar omgaan, is het model toepasbaar.

Binnen organisaties helpt het model om professionele communicatie te verbeteren. Medewerkers leren herkennen wanneer hun standaardgedrag niet effectief is en welke alternatieven ze kunnen inzetten. Leidinggevenden ontwikkelen flexibiliteit in hun stijl: soms directief, soms coachend, afhankelijk van de medewerker en de situatie. Deze veelzijdigheid maakt het verschil tussen middelmatig en excellent leidinggeven.

Beïnvloeding als vaardigheid

Beïnvloeden heeft in Nederland vaak een negatieve bijklank, geassocieerd met manipulatie. Maar elke interactie is beïnvloedend, of je dat nu wilt of niet. De vraag is niet óf je beïnvloedt, maar hoe bewust en ethisch je dat doet. De Roos van Leary biedt een kompas om deze beïnvloeding transparant en effectief te maken.

Wie het model beheerst, kan bewust kiezen welk gedrag passend is. Soms is directief optreden nodig om een deadline te halen, soms vraagt de situatie om luisteren en meebewegen. Door je repertoire te vergroten, word je niet alleen effectiever maar ook authentieker. Je hoeft niet langer gevangen te zitten in één vaste rol, maar kunt vanuit vrijheid reageren op wat de situatie vraagt.

Een blijvend relevant model

Meer dan zeventig jaar na ontstaan blijft de Roos van Leary actueel. In een tijd van toenemende complexiteit in organisaties en maatschappij, waarin samenwerken steeds belangrijker wordt, biedt het model een helder kader om interactie te begrijpen. Het vertaalt abstracte begrippen als 'gedrag roept gedrag op' naar concrete handvatten voor de praktijk.

De kracht van het model ligt in de combinatie van eenvoud en diepgang. Aan de oppervlakte is het overzichtelijk en snel te leren. Maar wie de tijd neemt om de onderliggende lagen te verkennen, ontdekt een rijk psychologisch instrumentarium. Van waarneembaar gedrag tot onbewuste drijfveren en waarden: de Roos biedt op elk niveau inzichten die bruikbaar zijn.

Of je nu leidinggevende bent, coach, docent of gewoon geïnteresseerd in menselijk gedrag: de Roos van Leary helpt om effectiever te communiceren en interacties bewust te beïnvloeden. Het is een model dat vraagt om studie en oefening, maar dat rijkelijk beloont met meer inzicht, flexibiliteit en kwaliteit in je contacten met anderen.