Stelselherziening: fundamentele vernieuwing van wet- en regelgeving

Een stelselherziening is geen gewone wetswijziging. Het betreft een grondige herstructurering waarbij verschillende wetten, regels en procedures worden geïntegreerd tot één samenhangend systeem. Nederland kent verschillende voorbeelden: de Omgevingswet bundelt 26 wetten op het gebied van bouwen, milieu en ruimtelijke ordening, de stelselherziening in de jeugdzorg verschoof verantwoordelijkheden naar gemeenten, en de herziening van het politiegeweldgebruik stelde nieuwe normen. Dergelijke grootschalige hervormingen beogen meer samenhang, eenvoud en effectiviteit. Maar de praktijk is weerbarstiger dan de bedoeling.

De Omgevingswet als grootste stelselherziening ooit

De Omgevingswet geldt als de meest ingrijpende stelselherziening van de afgelopen vijftig jaar. Waar voorheen 26 verschillende sectorale wetten golden voor bouwen, milieu, waterbeheer en ruimtelijke ordening, is er nu één geïntegreerd wettelijk kader. Het doel: meer ruimte voor initiatieven, snellere besluitvorming en integrale oplossingen. Tegelijkertijd moet de wet zekerheid bieden door voorspelbaarheid en inzichtelijkheid. Deze tegenstellingen – flexibiliteit versus duidelijkheid, snelheid versus zorgvuldigheid – maken de uitvoering complex.

Juridische complexiteit en praktische uitvoering

De Omgevingswet is niet alleen een juridische operatie, maar vooral een gedragsverandering. Ambtenaren die voorheen aan het einde van de keten werkten – juristen, vergunningverleners, handhavers – moeten nu al vroeg meedenken. Omgekeerd moeten gebiedsregisseurs en strategen ook bij handhaving betrokken zijn. Deze nieuwe manier van werken vraagt om andere competenties en een andere organisatiecultuur.

Spanningsvelden inherent aan stelselherzieningen

Elke grootschalige herziening kent ingebakken tegenstrijdigheden. De Omgevingswet wil alles in samenhang beschouwen voor integrale oplossingen, maar tegelijk moet het eenvoudig blijven om snel te besluiten. Zekerheid door voorspelbaarheid staat naast flexibiliteit door ruimte voor lokale afweging. Deze spanningsvelden zijn niet op te lossen door betere regels – ze vragen om een fundamenteel andere benadering van besturen.

Stelselherzieningen in andere domeinen

De Omgevingswet is niet de enige fundamentele herziening. Ook in andere sectoren worden systemen herzien. De politie kende een stelselherziening rond geweldsaanwending, waarbij niet alleen regels veranderden maar ook de cultuur rond geweldgebruik. In de jeugdzorg verschoven verantwoordelijkheden van rijk naar gemeenten. Deze hervormingen delen kenmerken: ze zijn complex, raken veel partijen en vragen om gedragsverandering.

Waarom hervormingen vaak niet het beoogde effect hebben

Niet alle stelselherzieningen zijn succesverhalen. Sterker: veel grootschalige hervormingen bereiken hun doelen niet of sorteren zelfs averechts effect. De decentralisaties in jeugdzorg en onderwijs lieten zien hoe goedbedoelde hervormingen kunnen stuklopen op uitvoeringsproblemen, gebrek aan middelen of onvoldoende draagvlak. Het fenomeen 'boemerangbeleid' – waarbij hervormingen later weer worden teruggedraaid – komt regelmatig voor.

Lessen voor succesvolle stelselherzieningen

Wat maakt een stelselherziening wel succesvol? Ten eerste: erken de complexiteit. Denk niet in lineaire oorzaak-gevolg-relaties, maar in systemen waarin alles met alles samenhangt. Ten tweede: investeer in uitvoering. Goede wetgeving op papier is pas het begin – de uitvoering bepaalt het succes. Ten derde: neem de tijd voor cultuurverandering. Nieuwe regels vragen om nieuw gedrag, en dat ontwikkel je niet met een cursus. Ten vierde: blijf kritisch evalueren. Kijk niet alleen of procedures kloppen, maar vooral of beoogde doelen worden bereikt.

De toekomst van stelselherzieningen

Stelselherzieningen blijven nodig. De samenleving verandert, technologie ontwikkelt zich snel en vraagstukken overstijgen steeds vaker bestaande sectorale grenzen. Denk aan klimaatadaptatie, digitalisering of de energietransitie – allemaal gebieden die vragen om nieuwe, integrale benaderingen. De kunst is om te leren van eerdere hervormingen. Niet alleen van de successen, maar juist ook van de mislukkingen. Want de beste leermeester is een eerlijke evaluatie van wat wel en niet werkte, en waarom.