Een Utrechtse almanak uit de Late Middeleeuwen
Tekstuitgave en vertaling van Codex W2 (Herzog August Bibliothek, Wolfenbüttel (Nedersaksen), Cod. Guelf. 18.2 Aug. 4)
Samenvatting
In de Herzog August Bibliothek te Wolfenbüttel (Nedersaksen) ligt een vijftiende-eeuws, papieren handschrift dat naast middeleeuwse teksten ook prachtige miniaturen bevat van de zeven planeten, de twaalf tekens van de dierenriem en allerlei natuurverschijnselen. Dit handschrift werd tussen 1460 en 1470 vervaardigd in (de omgeving van) Utrecht. Hoe en wanneer het in Wolfenbüttel terecht is gekomen, onttrekt zich aan onze waarneming. Vaststaat dat het in de zeventiende eeuw (samen met twee andere handschriften) in een leren band werd gebonden. De teksten zijn afwisselend in het Latijn en het Middelnederlands geschreven. Ze bevatten verhandelingen over aderlaten, over tijdrekenkunde, over kosmologie en astrologie en over de invloed van de maan op de aarde en haar bewoners. Welke middeleeuwse leef- en denkwereld spreekt uit deze teksten? Wat zegt de inhoud en structuur van de teksten ons over de bedoeling van degene die het boek liet maken? Hoe verhoudt het Latijn zich tot het Middelnederlands? Wie is er verantwoordelijk voor de mooie miniaturen? Al deze vragen komen in deze publicatie aan bod. Voor het eerst worden nu alle teksten (zowel de Latijnse als Middelnederlandse) uitgegeven met een vertaling in hedendaags Nederlands, samen met alle ‘illustraties’ zodat iedere belangstellende kan genieten van dit wonderschone middeleeuwse boek.
Specificaties
Inhoudsopgave
Ter inleiding 8
1 Flebotomie of aderlaatkunde 10
Tekst en beeld 11
De mens als microkosmos 15
De middeleeuwse gezondheidsleer 17
2 Computus of kalenderkunde 19
Latijnse kennis over de tijdrekenkunde 19
De Middelnederlandse heiligenkalender 20
De Latijnse heiligenkalender 22
Niveau van kennis 23
3 Kosmologie, astrologie en het maanzodiologium 25
Het Ptolemeïsch universum 25
Het astrologische model 29
Planetenleer 32
Het maanzodiologium 33
Tussentijdse balans 33
Codex W2 en De Natuurkunde van het geheelal 34
4 Functie en publiek 36
De opdrachtgever 36
Evert Zoudenbalch en de opdrachtgever van Codex W2 36
Codex W2 en het proces van kennisoverdracht 38
Codex W2 als leerboek: mnemotechnische leermiddelen 38
Codex W2 als prototype voor populaire wetenschap: de almanak 39
Tot besluit: het verhaal van Codex W2 (een reconstructie) 41
deel 2 editie en vertaling 43
1 Flebotomie 44
2 Computus 57
3 Kosmologie, astrologie en maanzodiologium 77
deel 3 de verbeelding van planeten en sterrenbeelden in codex w2 127
(Klara H. Broekhuijsen)
deel 4 de beschrijving en analyse van wolfenbűttel, 159
hab, cod. guelf. 18.2 aug. 4º
(Jos A.A.M. Biemans)
bijlagen
Bijlage 1 Verantwoording van de editie, vertaling en afbeeldingen 178
Bijlage 2 Lijst met emendaties en aantekeningen 180
Bijlage 3 Codex W2 en de Natuurkunde van het geheelal (Orlanda Lie) 184
Bijlage 4 Tekstgetuigen van de Natuurkunde van het geheelal (Femke van Hilten) 191
Bibliografie 200
Personalia 206
Dankwoord 207
