‘De tijden zijn urgent, laten we vertragen’

Duidelijke lijnen, veel kleuren, organische vormen. Dat is de eerste indruk van Compositie IV, van Wassily Kandinsky op het omslag van Veranderen voor de toekomst. Met dit abstracte schilderij wilde de Russische expressionist ruim honderd jaar geleden emoties uitdrukken door middel van kleur. Jaap Boonstra en Marjo Dubbeldam, die een liefde voor kunst delen, kozen dit schilderij ‘vanwege de contrasterende kleuren en de dynamische lijnen die spanning en beweging suggereren en die symbool staan voor transformatie naar een hoopvolle toekomst’. Je zou dit schilderij tegelijk kunnen zien als een beknopte samenvatting van de 25 uiteenlopende veranderverhalen in hun nieuwe bundel, die gaan over conflict en harmonie, spanning en verzoening en het creëren van waardevolle toekomsten.

In Veranderen voor de toekomst staan essays van dertig veranderaars met als leidraad: laten zien hoe verandering organisaties en onze maatschappij in beweging brengt – en hoe wij daarin zelf voortdurend meebewegen. Inclusief voorbeelden, lessen en ook twijfels. Met als uitgangspunt: hoe ziet veranderkunde er over veertig jaar uit? Boonstra en Dubbeldam hebben de verhalen ingedeeld in acht thematische delen, met kenmerkende titels als Veranderen door samenspel en Veranderen als verbindingskunst. Het is een boek voor, lezen we op de achterkant, ‘gepassioneerde professionals, bevlogen leiders, nieuwsgierige onderzoekers en geëngageerde studenten. Voor iedereen die zich wil inzetten voor een mooiere wereld.’

Veranderen door samenspel tussen mensen

Vorig jaar publiceerde het duo met het boek Veranderkunde als professie ook al een bundel met verhalen over veranderen, beaamt Boonstra: ‘Maar dat boek was vooral een terugblik op het vak, met verhalen over de meest baanbrekende inzichten uit de historie van veranderkunde. Nu richten we ons op de toekomst van veranderkunde, waarbij we drie generaties hebben uitgenodigd om hun visie te delen, zowel begeleiders als onderzoekers van veranderprocessen.’ Boonstra en Dubbeldam hebben zelf ook een paar verhalen voor hun rekening genomen. In hun gezamenlijke openingsartikel gaan ze in op verschuivingen in de afgelopen vijfentwintig jaar.

Boonstra: ‘Zo is een van de ontwikkelingen de toenemende erkenning dat verandering niet maakbaar is, maar ontstaat in het samenspel tussen mensen, systemen en contexten. Vraagstukken spelen zich niet meer zozeer af binnen, maar tússen organisaties. Denk aan maatschappelijke vraagstukken in de gezondheidszorg, het onderwijs, wonen, de energietransitie, et cetera. Dat vraagt van veranderaars moed, aandacht en bescheidenheid. Plus het vermogen om verschillen productief te maken, flexibel te reageren en kansen te zien in tegenslagen.’ Dubbeldam vult aan: ‘Met een simpel managementmodel kom je er allang niet meer. Dat is niet meer de basis van het vak, zoals vroeger.’ Een van de thema’s die ze beschrijven: samenspel en gedeeld eigenaarschap zijn onmisbaar bij het omgaan met het onverwachte. Veranderkundige leiders en ook professionals zullen moeten erkennen dat zij niet langer alles kunnen overzien of bepalen. ‘Flexibel en snel reageren op onverwachte situaties vraagt om de gezamenlijke inzet van betrokkenen binnen en buiten de organisatie. Leiderschap gaat dan niet over top-downbeslissingen, maar over gedeeld eigenaarschap, samenwerking en het benutten van ieders talent en perspectief’, zegt Dubbeldam.

Altijd vrijmoedig spreken

Het duo, samen goed voor pakweg acht decennia ervaring in het vak veranderkunde, is enthousiast over het eindresultaat van hun bundeling van bijdragen. Boonstra: ‘Het is een optimistisch boek geworden. De ruim twintig verhalen maken een sociale dynamiek zichtbaar waarin veranderaars proberen om met elkaar iets voor elkaar te krijgen en een bijdrage te leveren aan een mooiere wereld.’ Ze noemen desgevraagd een aantal voorbeelden. Dubbeldam: ‘Het hoofdstuk van Celiane Camargo-Borges en Frans Melissen bevat een spannend verhaal over de Hogeschool van Breda, waarin duidelijk wordt hoe je door samenspel kunt werken aan een duurzame wereld. Hun stelling is: de tijden zijn urgent, laten we vertragen. Marloes van der Werf roept veranderaars op tot parrhesia, dat staat voor vrijmoedig spreken, in iedere situatie. Dat vraagt nogal wat van een veranderaar, zoals moed, zelfkennis en het goed kunnen inschatten van situaties.’ Boonstra is enthousiast over de bijdrage van Robin Hill en Mark van Twist: ‘Zij pleiten voor een meer-dan-menselijk perspectief op veranderen. Dus geef in veranderprocessen ook stem aan de natuur, aan bomen, rivieren, oceanen en dieren. Echt vernieuwend.’

Dubbeldam en Boonstra zijn niet de enige veranderaars die graag met het oog van de kunstenaar naar veranderprocessen kijken. ‘Neem de bijdrage van Jorrit Stevens. Hij ziet adviseren en veranderen niet als methode, maar als mysterieus verschijnsel. Daarbij gebruikt hij literatuur en vooral poëzie; dat werkt heel krachtig. Volgens Jorrit kan taal onze werkelijkheid vastzetten, maar ook openen. Fascinerend’, aldus Boonstra. Hun gezamenlijke favoriet is het verhaal van Bart van Rosmalen over ontvankelijkheid en het betreden van het onbekende, vertelt Dubbeldam: ‘Toen ik dat las, kreeg ik de spontane neiging om te dansen! Hij schrijft heel beeldend, vertaalt onder meer de breakdance en poëzie naar de wereld van organisatieverandering. Heel inspirerend. Maar eigenlijk zijn alle hoofdstukken inspirerend, omdat ze nieuwe perspectieven aanreiken.’

Nieuwsgierig blijven en meervoudig kijken

Boonstra beschrijft in een openhartig verhaal zijn ontwikkeling en belangrijkste leerervaringen gedurende zijn loopbaan in het verandervak. Een greep: het is de kunst om nieuwsgierig te blijven, onbevangen waar te nemen en meervoudig te kijken. Wat betreft dat laatste citeert hij Jules Deelder: ‘De waarnemer neemt waar wat hij voor waar aanneemt.’ Oftewel: iedereen creëert een eigen werkelijkheid op basis van eigen aannames en werkelijkheidsbeelden. Werk je met anderen samen, erken dan dat er meerdere logica’s naast elkaar kunnen bestaan. Daarnaast gaat Boonstra in op het belang van goed omgaan met conflicten: ‘In mijn eerste jaren als veranderaar had ik weinig oog voor conflicten. Later wel, toen leerde ik onderscheid te maken tussen functionele en disfunctionele conflicten en hoe die te hanteren. Nu weet ik: conflict is geen ruzie, maar een natuurlijke bron voor vernieuwing. Conflicten zijn een signaal van verschil in perspectief, belang of waarde en dus een kans tot leren.’

Moeten we altijd maar veranderen?

Een van de meest prikkelende bijdragen in de bundel is het hoofdstuk van filosoof en erkend dwarsdenker René ten Bos. Zo schrijft hij: ‘Organisatieverandering – het woord alleen al, een klaterend oxymoron. Als er iets is wat niet zou moeten veranderen, dan is het wel een organisatie. Alles in een organisatie verraadt immers een obsessie met continuïteit, standaardisatie en repetitie in plaats van verandering, experiment en vernieuwing.’ Hij hekelt de gedachte van veranderaars ‘dat mensen tot pure potentie gereduceerd kunnen worden’. Vanuit de verkeerde veronderstelling dat mensen in principe oneindig veranderbaar, manipuleerbaar of zelfs maakbaar zijn. Onzin, aldus Ten Bos. ‘Ik vind het een mooi betoog van René. En ik ben het grotendeels wel met hem eens. Hij gaat voorbij aan de jubeltaal van veranderen. En inderdaad, veranderen is voor sommige mensen helemaal niet leuk. Ze kunnen hun baan verliezen, hun werk verandert, ze ervaren onzekerheid’, zegt Dubbeldam.

AI als verlengstuk van ethische waarden

Bij de toepassing van AI hameren Boonstra en Dubbeldam erop dat veranderaars vanuit ethische waarden zouden moeten omgaan met de mogelijkheden die AI biedt. Boonstra: ‘Laten we oppassen om deze technologie alleen maar in te zetten voor kortetermijndoelen en winstoptimalisatie. Willen we met AI nog meer waardeloze producten slijten aan klanten, omdat we hun klantprofiel en koopproces zo goed kennen? Dat moeten we niet willen. Maar dat is wel wat ik nu bij veel organisaties zie gebeuren.’ Dat is risicovol als je denkt aan zaken als sociale rechtvaardigheid en ecologische duurzaamheid. AI kan zelfs eerder een instrument zijn van uitbuiting dan van vooruitgang, vult Dubbeldam aan: ‘De vraag is dus: hoe kunnen we AI inzetten als een intelligente partner in het oplossen van complexe maatschappelijke vraagstukken? Veranderaars moeten AI niet zien als louter technologie, maar als een verlengstuk van de ethische en inclusieve waarden van een organisatie en de maatschappij waarin we willen leven.’

Met een ‘blik op de toekomst’ besluiten Boonstra en Dubbeldam de bundel. In hun ogen betekent Veranderen voor de toekomst dat veranderaars zich verbinden met maatschappelijke vraagstukken. Om daaraan te werken, is het nodig om ‘bruggen te slaan naar andere disciplines en vakgebieden’. Tot slot pleiten Boonstra en Dubbeldam ervoor om open te staan voor wat de kunsten ons aan nieuwe perspectieven te bieden hebben. ‘Kijk met het oog van de kunstenaar naar het veranderproces waarmee je aan de slag gaat’, zegt Dubbeldam. ‘Want veel kunstenaars kijken verder dan hun eigen discipline, gaan voorbij grenzen en verbeelden zich een toekomst. Precies wat je als veranderaar ook zou moeten doen.’